Sigmund Freud
Vader van de psychoanalyse – tussen het dagelijkse leven in Wenen, de bank en cultuurgeschiedenis

Een geschenk dat geschiedenis schreef: rond 1890 kreeg Sigmund Freud in Wenen een bank van zijn patiënte Madame Bevenisti. In zijn praktijk in de Berggasse 19 werd ze het middelpunt van zijn werk. Terwijl patiënten lagen en vrijuit vertelden, ontwikkelde Freud de methode van vrije associatie – een hoeksteen van de psychoanalyse. De bank reisde in 1938 met hem mee naar Londen en is daar nu te zien in het Freud Museum. In Wenen leeft ze voort als virtuele reconstructie.

Sigaren hoorden bij Freuds dagelijkse routine net zozeer als denken en schrijven. Hij begon in zijn twintiger jaren en rookte later vaak meer dan 20 per dag. Freud sprak openlijk over zijn afhankelijkheid en verbond roken met concentratie en creatieve energie. Zelfs nadat hij ernstige kaakkanker kreeg, bleef hij roken. De sigaar werd deel van zijn identiteit – een symbool van discipline, genot en verzet tegen medisch advies.

Toen Freud begon te schrijven over seksualiteit en het onbewuste, daagde hij bewust maatschappelijke taboes uit. Hij plaatste seksualiteit vanaf de geboorte in het centrum van de ontwikkeling en trok daarmee de moraal van zijn tijd in twijfel. Concepten zoals het oedipuscomplex, incest en verdrongen driften stuitten op hevige weerstand. Zelfs toen C. G. Jung voorstelde de libido minder seksueel te interpreteren, bleef Freud standvastig. In Totem en taboe, beschreef hij taboes als drijvende krachten achter moraal. Voor Freud betekende de mens begrijpen ook zijn donkere kanten onder ogen zien.

In de jaren 1880 leidde Freuds nieuwsgierigheid hem naar onderzoek naar cocaïne. Als jonge arts in Wenen experimenteerde hij met zichzelf en met patiënten, en prees hij de stof aan in zijn essay Over coca (1884) als middel tegen vermoeidheid, depressie en morfineverslaving. Ernstige bijwerkingen, verslaving en de dood van een naaste collega leidden uiteindelijk tot ontgoocheling. Freud noemde deze periode later een ‘jeugdzonde’ en richtte zich daarna volledig op de studie van de psyche.

Freud onderhield nauwe relaties met schrijvers, kunstenaars en intellectuelen. Bijzonder betekenisvol was zijn langdurige vriendschap met Stefan Zweig, met wie hij ideeën uitwisselde over literatuur, psychologie en actuele kwesties; Zweig hield later ook Freuds grafrede. Freud correspondeerde eveneens met Arthur Schnitzler, Thomas Mann, Hermann Hesse en Romain Rolland. Een opmerkelijke, zij het korte, ontmoeting vond plaats met Gustav Mahler in 1910. Freud bewonderde Rembrandt om zijn psychologische diepgang en ontmoette in Londen in 1938 Salvador Dalí, wiens techniek hem imponeerde.

Anna Freud (1895–1982), de jongste dochter van Sigmund Freud, werd geboren in hetzelfde jaar als de psychoanalyse zelf. Voor haar vader was ze meer dan een dochter – hij zag in haar zijn opvolgster. Opgeleid in Wenen en door Freud zelf geanalyseerd, zou ze later het vakgebied van de kinderpsychoanalyse mee vormgeven. Samen richtten ze de Weense Psychoanalytische Vereniging op. Na hun emigratie in 1938 verzorgde Anna haar vader in Londen tijdens zijn ziekte en bleef ze zijn werk verder ontwikkelen. Ze geldt als pionier van de moderne kinderanalyse.